पिंपरी चिंचवड प्रतिनिधी देवा भालके:पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकेच्या निवडणुका तब्बल चार वर्षांनंतर पार पडल्या आणि 128 नगरसेवक निवडून आले. भाजपचे 84, राष्ट्रवादी काँग्रेसचे 37, शिवसेनेचे 6 आणि 1 अपक्ष असा निकाल लागला. संख्याशास्त्राच्या पलीकडे या निवडणुकीची खरी ओळख ठरते ती म्हणजे 50 टक्के महिला आरक्षण—64 महिला आणि 64 पुरुष असे समसमान प्रतिनिधित्व.
कागदोपत्री पाहता हे चित्र प्रगतिशील वाटते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये महिलांचा सहभाग वाढवण्याचा आणि त्यांना निर्णय प्रक्रियेत स्थान देण्याचा हा प्रयत्न नक्कीच स्तुत्य आहे. परंतु प्रश्न असा आहे की, या आरक्षणाचा खरा हेतू प्रत्यक्षात कितपत साध्य होत आहे?
शहरात सुरू असलेल्या चर्चांनुसार, अनेक ठिकाणी निवडून आलेल्या महिला नगरसेवकांच्या जागी त्यांच्या पती किंवा कुटुंबीयच प्रत्यक्ष कारभार सांभाळताना दिसतात. ‘सरपंच पती’ किंवा ‘नगरसेवक पती’ ही संकल्पना नवीन नाही, पण ती अजूनही टिकून आहे, हे चिंताजनक आहे. महिलांना मिळालेल्या राजकीय संधीचे रूपांतर ‘प्रतिनिधी’ राजकारणात होत असेल, तर ते लोकशाहीच्या आत्म्यालाच हरताळ फासणारे ठरते.
महिला आरक्षणाचा उद्देश केवळ जागा भरणे नव्हे, तर महिलांना सशक्त करणे हा आहे. निर्णय घेण्याची क्षमता, प्रशासनात सहभाग, स्थानिक प्रश्नांवर स्वतःची भूमिका—या सर्व बाबींमध्ये महिलांचा सक्रिय सहभाग अपेक्षित आहे. परंतु जर निवडून आलेल्या प्रतिनिधींऐवजी त्यांचे नातेवाईकच सर्व निर्णय घेत असतील, तर हा उद्देश अपूर्णच राहतो.
याचा अर्थ असा नाही की सर्व महिला नगरसेवक निष्क्रिय आहेत. अनेक महिला प्रतिनिधी सक्षमपणे काम करत असून त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. मात्र, जिथे ‘प्रॉक्सी’ पद्धतीने कारभार चालतो, तिथे ही समस्या गांभीर्याने घेतली जाणे आवश्यक आहे.
सरकारने 50 टक्के आरक्षण देऊन संधी उपलब्ध करून दिली आहे. आता पुढचा टप्पा म्हणजे त्या संधीचे खऱ्या अर्थाने सक्षमीकरणात रूपांतर होणे. यासाठी प्रशिक्षण, जागरूकता आणि सामाजिक मानसिकतेत बदल आवश्यक आहे. तसेच प्रशासनानेही निवडून आलेल्या प्रतिनिधींनाच अधिकृत कामकाजात प्राधान्य देण्याबाबत काटेकोर भूमिका घ्यावी.
पिंपरी-चिंचवडसारख्या वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरात सक्षम, स्वयंपूर्ण आणि निर्णयक्षम नेतृत्वाची गरज आहे. महिला आरक्षण हा त्या दिशेने एक महत्त्वाचा टप्पा आहे—परंतु तो केवळ कागदावर न राहता प्रत्यक्षात उतरला, तरच त्याला खरा अर्थ प्राप्त होईल.
